29/04/10

You sou cicuiranu, no “cicourense”

Tengu vidu que la cambra de Miranda ten feitu dalgũas couźicas pala nuôssa cultura. Vie dalgu l’outru die suôbre muźica tradicional... si muźica, yê buôna pra beilar un raticu ! Vamus a falar de couźas que duran mas qu’un ratu, yê la nuôssa tuponimie. Dende tengu ũas ganas de dezir que nun sou “cicourense” mas si cicuiranu !
You ende nun vus falu d’andependencia, niên de nacionaliźmu y inda menus de la reźureiçon dal perdidu Reinu de Llion. Purtual naciu daqueste reinu y nos somus purtuéźes, lus llionéźes son spañoles mas ũa couźa yê, que dambus falamus la meźma lliêngua !
Miranda yê.... és.... é.... que lliêngua eira scullir Miranda ?

Purtegir la muźica, yê buônu purque no. Mas na vida nun hai solu muźica y you achu que la cambra puderie pensar an outras açones que seyan mas visibles pul pobu mirandés. Ũa dessas açones yê’l respeitu tutal de la nuôssa tuponimie, als nuôssus chamadeirus. Couźa an que la cambra ten falladu zde siêmpre.

Pur eiźemplu la curtina’l Llazaru ya s’acha cul nome “cortina do Lazaro”. Ou'l Mulinicu ya'l chaman "O Moinhico"... Als chamadeirus nals mapas melitares son ũa vergoña de mescla de purtués y de mirandés. Y Cicuiru puôde tener alla na cambra ũa cunselleira que nun yê pur issu que se respeita al nome dal nuôssu pobu...

Assi que “Miranda yê la mie tiêrra, mas Cicouro nun yê al miu terruôcu!”

Yê ampressionante purque you onte falaba qu’ũas tiês de Cicuiru y perguntorun-me cume yê que staba screbidu Cicouro ou Cicuiru ? You dixe que Cicouro yêra’l que teniên alla puôstu. “Ha! Pus sta mal !” que m’arrespundiêrun eillas. D’issu sabeis lu que you pensu ? Yê que lus nuôssus viêllus stan a fabor dal mirandés y dal mirandés screbidu an qualquiêra sitiu que seya. Mas cume eilles nun saben ler nun se dan decuônta cume lus nomes dals pobus stan screbidus.... Y assi vai-se passandu’l tiêmpu, anquantu uns pensan nals antresses eiquenomicus de la lliêngua outrus van vendu que la caźa sta chéna de buteiras y que d’eiqui a poucu inda se caye’l telladu !

Al fular que nun passaba lu cuntrol...

S’outru die, indu you pra Barcelona dende Paris, fui-me pal airoportu d’Orly. Ya qu’al volu yêra pulas diêç de la mañana y cume chegarie an tiêrra catalana a las horas d’almurçar, tube you l’eideya de llebar un quechicu de fular. Un restu qu’inda me subraba de la Pascua.
Al quechicu staba nal miu sacu (aquel cul simblu de Miranda) y anton alla entru you na aria de cuntrol. Pongu al miu sacu naquel tapeticu altumaticu y alla vai él anté l’aparatu dals rayus-X. Ende para y la tie pon-se a mirar mui seria pala pantalla adonde aparecie tod’al qu’al sacu tenie alla metidu.
Y you puźe-m’a pensar: “Ala! Ya me van a xatiar outra veç pur cauźa de las antenas...” purque lliêbu siêmpre al miu sacu chenicu d’aparatus eilletronicus, radius, antenas, y lu que calla ! Dende acunchega-se outra tie y dize-me : “Çculpai, mas teneis d’abrir al vuôssu sacu purque vou a fazé un analç quimicu”.
You anton, meye assustadu abru’l sacu y ampéça a salir d’alla un cheiru mui buônu a fular...
A quemé'l fular na praça d'Espanya an Barcelona
-Cheira biên’l que teneis ende ! -Yê un speç de pan cun chouriçu.... digu-l you Nal meźmu tiêmpu la tie péga nũa bara donde tenie alla na punta un tecidu brancu y sfrega-me tode l’anterior dal sacu. -Ye caźeiru ! diç eilla. -Si... mas qu’andais a fazé ? -Andu a arrecullir cheirus que teneis nal sacu cul tecidu brancu, açpuis pongu-l naquesta maquina eilli y ya me diç... -Ya vus diç... mas qui’que vus diç ? -Se trais ende couźas malas. -Ha bon... mas ye apénas pan cun chicha ! -Si y cheira biên… un segundu ya vengu… La tie fui anton a puné’l tecidicu naqueilla maquina y nun meyu minutu turnou y dixu-me que staba tode biên y que pudie seguir caminu. Arreconchu ! Llougu al chegar an Barcelona, apénas salie de l’altocarru an plaça d’Espanya que llougu me puźe a quemé’l fular… si home, you traie fame !

Al fular y la ultima céna de Cristu

You eiqui ya vus falei muitas vezes dal fular y dal sou sentidu. Mas niên toda la giênte lu sabe y a las vezes fazen-se las couźas siên saber verdadeiramiênte purquei. Al fular yê ũa bolla de pan, ũa fugaça, mas cun chicha que se fai prencipalmiênte nal Norte de Purtual y solu pala Pascua. An Aliste, tamiên hai quiên la faga y nun solu de chicha cume tamiên d’atun ou de toucinu y issu durante tode l’añu ! Eilli ten ũa forma praina y chaman-la la bolla Alistana.
Mie mai amassandu'l fular
Mas finalmiênte al fular si ten un sentidu, ten un sentidu perfundu que se perde nals tiêmpus. Hai varias maneiras de fazer un fular. Hai quiên faga ũa fugaça nurmal mas cula chicha, outrus ya ponen uôvus na massa y queda-se al pan dalgu mas secu, mas acumpañadu d’ũa buôna pinga cume al “Lhengua Mirandesa” nunca fai mal a naide !
Cuzendu'l fular
Outrus ya solu ponen un uôvus siên’l çcachar an drentu la massa juntu cula carne. Açpuis de cuzidu, al pan friu, yê repartidu nũa meźa culs amigs y la famelia toda, dandu lus parabiênes a quiên amassou.
Al fular a metade quemidu
Mas que reperźenta aquesta céna ? Si, falamus de céna, purque na verdade stamus a repurduzir la ultima céna dal Cristu cun tode lus apostulus (la famelia y’ls amigs); la chicha reperźenta l cuôrpu de Cristu, y l’uôvu la sue reźureiçon. Venga ! Agora que ya sabeis al purquei dal fular ide tods a quemé-lu !

Lus roscus an Cicuiru-Als roscs an Samartinu y na Pruôba

Als roscs son uns bullics de forma arredundada, a las vezes cume ũa ruôdra, y outra veç son d’outra maneira. Yê strañu que you siêmpre me quedu admiradu cula variante de formas que puôde haber.
Als roscs ya feits
Dalguns parecen letras griêgas γ (gamma), ω (oméga), Ω (oméga grande) ya outrs parecen ũa cayata ! You que sei... an que pensara la gente quandu fazen roscs ? Als mius purferids inda son aquesses que parecen un gamma, you nun sei purquei, mas son als mellores !

10/04/10

La lliênda de Cicuiru

AL LLUGARICU LA FUNTANINA
Aende, hai muitus siêclus veninun uns homes. D’acullouca la Lluç ya meźmu d’atras la strellumbre. Yêran mui probes qu’anté drumiên pul chanu. Mas eiqui paronun pur aqueste lladu. Falaban ũa lliêngua d’antañu, Venida d’acullouca las muntañas. Yêran lus homes fuôrtes; iban-se’l gatu, al llobu y a la çaporra. Cada chabulica tenie sou tagallicu, y de las bestias la çamarra. Teniên lliêndas de miêdus, apabardas y gamuzinus. Yêran rapoźas y viêllas, ya cun canabarrus curriên lus facanitus. Delegeiras andaban las mouras, puls caminus punendu ancantus. Mas, l’aua’l llagu la sana muntaña, eilli butada, deixaba de llibres manus.
N’ũa crona, habie ũa peiña qu’yêra mui grande y que chamaban Candena. Un die ancarrapitou-se alla un home que mui probicu yêra. N’altu la peiña, cun toda la fuôrça, ũa caña adrentu’l spetou. La fuôrça fui de demoñu Que la peiña tournou-se tollu. Y’l tollu tudicu se sfizu dende an augas, Puras y salbas qu’anchinun las malladas. Fui anton assi que’l llugaricu se passou a chamar Chicuriola, la funtanina. Lus añus passonun, de loinje viênu Cristu y lus homes chamonun-la Cicuriu. De Llion se fizu Purtual, mas al llugaricu quedou-se eigualicu, Cicuiru. Cun muitus cruzeirus y ũ’eigreija Ind’hoije ende cul pendon dal quelor d’ũa çreija !
Tiégui, 15 de Marçu dal 2010, Burdeus.

29/03/10

Jesús Manuel García fala de la nuôssa lliêngua

Apareciu hai uns diês atras un articlu ne La Voz de la Galicia onde Jesús Manuel García fala dal mirandés, eiqui mus quedamus cun la tal couźa screbida que deixu an spañol :

La frontera hispano lusa es una fuente riquísima de cultura. Una muestra es la conservación de la lengua mirandesa, que acaba de ser objeto de estudio por la investigadora Aurelia Merlan, que ve la luz en el libro El mirandés: situación sociolingüística de una lengua minoritaria en la zona fronteriza portugueso-española. En la raia hay cierta variedad de falas como se aprecia en Montalegre, en Chaves o en Vinhais.

En la Terra de Miranda se habla el mirandés en 16 de las 17 parroquias de esta comarca. Ya fue más hablado siglos atrás que ahora. Como dice Merlan, esta lengua siempre estuvo en contacto con otros idiomas románticos como el castellano, el portugués y el gallego, amén de variedades astures.

Se mantuvo porque nunca lo hablaron más de 15.000 habitantes, porque es una lengua sin prestigio y por el aislamiento de una zona muy rural de bajo nivel educativo. Se calcula que hoy lo hablan cerca de 6.000 personas. Tiene tres variedades: l mirandés, de la raia; l sendinés en Sendim y l mirandés del resto de la Terra de Miranda.

Esta lengua no procede del portugués, dice Aurelia Merlan, pues deriva del astur-leonés. En 1999 una ley regula el derecho de su aprendizaje, pero como asignatura optativa. Durante siglos fue lengua madre en la zona. Hoy la Cámara Municipal favorece entre los niños su aprendizaje con proyectos como el libro titulado: Las mies purmeiras palabras an mirandés, del Centro de Estudos António Maria Mourinho. Como se les dice a los pequeños, «este lhibrico fui feito para ti. Eiqui bás a ancuntrar muitas palabras que yá conheces i outras tantas que talbeç inda nun sabas».

El mirandés bebe lheite, va a misa a la eigreja, tiene eilusióny al levantarse toma el zaiuno. Y con las nuevas tecnologías puede eiditar una obra an suporte eilectrónico. La llamada biblia de los mirandeses es el libro Ditos dezideiros, de António Maria Mourinho. Como ahí se lee, «an purmeiro lhugar stá la lhéngua pues fui la lhéngua qu' ansinou ls mirandeses a falar». Cuando el mirandés está triste siente l dolor.

Adultos y niños fueron objeto de burla por hablar esta lengua, de ahí el complejo de inferioridad que facilitó la expansión del portugués. La investigación de Merlan revela que hasta los años ochenta y noventa del siglo XX sus hablantes creían que era un dialecto del portugués mal hablado. Hoy la comunidad mirandesa es trilingüe, pues habla, además, portugués y español.

A mayor edad, más se habla el mirandés. «Una de cada dos personas con más de 60 años lo habla bien», señala Merlan. A pesar de ser la lengua de la gente sencilla, hay ciudadanos con carreras universitarias que lo hablan muy bien.

Una riqueza cultural ajena a la frontera política

Entre los escolares lo habla bien un 2,8%, según la encuesta hecha por la profesora asturiana en su libro que le publica la Academia de la Llingua Asturiana. Es el mirandés hoy la segunda lengua oficial de Portugal, algo es algo, pero muy minoritaria, reducida a su zona. Un tesoro que no debe perderse en una raia seca que esconde tanta riqueza patrimonial.

En la obra Lhiteratura, Alves muestra frases como esta: «Un hijo dice a su madre: Ah, mai, stais tan bien eiqui! Nun bos falta nada! Quei quereis ir para buossa casa a fazer bós solica?». Dice Aurelia Merlan que la presencia de esta variedad astur-leonesa en territorio portugués demuestra que la frontera lingüística entre España y Portugal no coincide con la política.

Por eso a lo largo de esa raia apasionante se identifican cinco zonas de contacto en las que se hablan variedades lingüísticas fronterizas. Así Merlan recuerda la zona de la frontera luso-galaica, la zona nordeste que hace frontera con Zamora, una tercera en la frontera de Portugal con Salamanca y Cáceres. La cuarta zona la integran los municipios de Alandroal, Campo Maior y Elvas en Portugal, sumándole Olivenza, en territorio español. La última zona es la de la villa de Barrancos, en la frontera con la provincia de Huelva.

El mirandés conserva similitudes con la lengua astur-leonesa que nada tienen que ver con la galaico-portuguesa, dice la investigadora. Por haber sido durante ochocientos años una lengua minoritaria dada su precariedad, aún hoy lo es de tal forma que engrosa el catálogo de lenguas en peligro de extinción. Ni siquiera la Iglesia, pues Miranda llegó a ser en los siglos XVI y XVIII cabeza de obispado, tuvo en cuenta la lengua del lugar que sigue en retroceso, pues en el ámbito privado o familiar no es exclusiva, al hablarse también el portugués. Acabó su exclusividad como lhéngua de llar, que dicen ellos.

La Cámara Municipal de Miranda informa al visitante de que quien se acerque a esta ciudad y comience a pasear sus calles con el objetivo de escuchar a los vecinos hablar mirandés «porá não encontralos fácilmente».

L'articlu sta eiqui

27/03/10

La Raya y la guerra dals siêt’añes

Mandou-me Ricardu, que ye storiador an Llion, un mapa de las ambazones spañolas onde se puôde vé la Raya. Al mapa yê de 1762 y fui feitu uns diês antes la struçon dal castiêllu de Miranda. Al padre Mourinho ten-mes dalgu screbidu suobre aquesse acuntecimiêntu nun llibricu an purtués que se chama Guerra dos Sete Anos ou Guerra do Mirandum, y dende se cunseguiu saca un film A Guerra do Mirandum. Donde stara çpunible aqueste film ? You nunca’l vie. Als decumiêntes spañoles que falen daquesta guerra stan an Simancas. Tod’ampeçou an 1757 pur ũas storias de terruôques alla pa’las Américas que tant’als franciyus cume als anglés queriên tener an manu. L’amuladela fui quandu an 1762, la França y la Spaña piêden a Purtual pra nun seren mas noutrus naquesta guerra. Si, purque lus angléźes uźaban lus portus luźus, y anté s’iban p’al Porto a merca vinu purque se dorun decuônta que se cunservaba biên mellor qu’al de Burdeus. Aquesse ultimu chegandu an Angleterra ya feitu an vinagre !
Al mapa de la nuôssa region an 1762 assinadu pur Don Antonio Hober an Dues Eigreijas nal die 15 de Juñu.
Lus franceźes ya andavan todes cun ganas qu’aquissu acabasse (nun digu que seya pur cauźa dal vinu, mas alla vai...). Ye anton que nal die 16 de Marçu se piêde ũa arrespuôsta clara dal rei de Purtual suôbre l’assuntu la guerra. Mas nal die 20, al rei arresponde que se quier queda noutru an todu lu acuntecidu antre França y Angleterra. La couźa ampéça meźmu a cheira mal quandu lus franciyus arrespondan qu’als spañoles ya stan aende a las frunteiras de Purtual. Nal die 25 d’Avril, als ambaixadores de Spaña y França an Lisboua fazen las malas y als ambaixadores purtuéźes an Madriç y Paris ponen-s’a caminu... Dende ya nun se puôdie fazé nada, la guerra ya staba an marcha pra Purtual, ampeçandu pu’la nuôssa tiêrra, anqu’als nuôsses nun habiên pedidu nada a naide ! Y yê anton que nals purmeirus diês de Mayu las tropas ya habiên passadu pur Montamarta, Naviana, Gallegus dal Riu, Alcañiças, Samartinu, Cicuiru, Custantin y la Lluç donde teniên ũa vista de las mellores... Nal die 3 de Mayu las tropas ya staban an Dues Eigreijas. Yê dezi... se las tropas habiên vuladu mas biên qu'habiên andadu ! Fui nesses diês qu’al mapa qu’aende vus aperźentu fui feitu. Nals seguiêntes diês fuôrun oucupades als pobes d'Infanes, la Pruôba, Malladas ya Custantin tamiên. Mas suldades chegorun passandu pur Brandilanes y dividirun-se antre Custantin y Infanes. Scribe-se que las pessonas an Dues Eigreijas quedorun-se aparantemiênte cuntentas de vé las tropas spañolas y qu’anté’l cura fui aperźenta oubdencia y oufrecer de quei cumé y buer ! Issu fai-me pensar que la giênte dals pobes, als verdadeires mirandéźes, yêran biên defrentes dals de Miranda. Y la verdade yê qu’eilles nun teniên nada a vé cun issu todu, pur issu yê que nun puderie ser d’outra maneira ! Tamiên se diç qu’als outres pobes s’habiên quedadu siên naide, ya que trés diês antes muitus s’habiên puôstu an caminu de Miranda... grande erru ! Pus ya se sabe que fui açpuis nal die 8 de Mayu qu’al castiêllu spludiu, siên naide sabé verdadeiramiênte purquei, reźultandu an 350 a 400 muôrtus. Dende turnamus anton pal mapa, purque ye anterssante dal puntu de vista lliênguisticu de vé alla screbidu Costantin y Cerceno mas als outres nomes stan todes ou an Spañol ou an Purtués, menes la Pruôba que ten alla Poba !

17/03/10

Andu cume un cantu a rodrar pu’la Lluç abaixu…

Andu cume un cantu a rodrar, si verdadeiramiente nesses ultimus diês tengu lidu couźas que nun me gustan meźmu nada. Mas nun yê culpa daquestas pessonas, nun’l saben y açpuis ponen-se a palrar couźa sien jitoria… ou pior inda… traduzir sturianu pra sandinés !!! Issu fai-me lumbrar qu’al Padre Mourinho, un die screbiu aquissu que you aende vus trascribu :
Em Sendim havia duas modalidades de fala, num bairro do Canzilho. Os vizinhos e o resto dos habitantes da povoação troçavam dêles, repetindo-lhes o que pronunciavam diferentemente dos outros. Assim, naquele bairro substituiam, na pronuncia da 3° pess. do plural do preterito de todos os verbos, o r por n. Ex.: toconun, beninun, cominun. Parece forma esporadica [...].
Dende la cumbre, al cantu rodra pal bun lladu la cuôsta...
Forma spuradica, quei ??? Lus sturianus qu’eiqui venen y lirun issu deben de rir muitu, purque saben bien que ye assi qu’eilles pernuncian !!! Mellor inda, aquesta forma de falar inda s’usa… oubie la you a un home an Cicuiru, mas pensei qu’él falaba mal !!! Tamiên quiên sou you pra pensar aquesto ??? Anton quandu veyu a un sandinés a traduzir sturianu, si se puode antender que tenga lus pirolitus y que me ponga pur ende a manda ostias !!! Nal passadu branu çtribui an Cicuiru dalguns eiźemplares dal “Llumbreiru”. Y ũa tarde an que staba you a la caźa’l pobu, Urlandu dixu-me assi : “Anton nos falamus Astur-llionés...”
Agora perguntu you ; cume yê qu’un pastor cun poucus studus yê capaç d’antender aquestas couźicas de la vida y un supûostu académicu no ???” Cume yê ??? You achu que mas studamus, mas burrus mus fazemus y mas mus afastamus de la nuôssa rialedade, mas ya vai sendu tiempu de mus acunchegar outra veç a al que yê nuôssu !!! Y dende mus acunchegar mas de lus que tamien falan cume nos, purque s’issu assi cuntina al mirandés nunca passara a ser culta, mas quedara-se cume agora ũa atraçon turistica !!! Un die, si que mus hemus de dar decuônta que tantu an Sandin, cume an Cicuiru, ou an Cangas se falaba eigual… anton naquesse die si que m’hei de rir, tantu, mas tantu que m’han d’ouvir « Dende Llubarca a Miranda »… Mas pur anquantu cume stou triste demas, y nun antendu, perfiru cerra lus uôllus, cunta anté diêç, ya turna a abri-lus y a ver cume inda stara aquissu todu...

25/02/10

Tacu atras las apabardas

Tacu y la niêve
Tacu andu mui atentu, ligeiru cume l'air, cheiran-l las apabardas nal monte. Qui'que sera, apañara-las ? Vos que pensais ?

20/02/10

Sommes 3 % de joves a fala cume debe ser !

Dal que mus aparece ende, sacadu hai poucu d'un studu, you sou dal trés purciêntu a fala an mirandés culs mius pais, buôlus, vezinus y amiyus. Trés purciêntu, yê'l que se cuncluiu dal studu de la pursora rumana Aurelia Merlan. Aquesse studiu saliu onte an Ouviédu.

Aperźentaçon dal studu an Ouviédu

Assi cul studu de la pursora, ya pul menus tenemus un numaru de falantes ciêrtu de 4500 a uns 5000, tal cume you'l pensaba. No home, nada de 15000 cume se puôde ler pur'ende naquestas anciclopédias llibres... 15000 si lus houbu, mas yêra an 1940. Y naquele tiêmpu, ya que stamus ende, tamiên ya habie giênte a falar purtués mas yêran sol'uns 700. Yê dezi s'al purtués yêra biên lliêngua minoritaira !
Buônu, tener 400 alunus nun yê mal... puné-lus a fala afuôra las aulas yê outra cousa... La foda yê toda essa ! Yê cume me dezie un bascu l'outru die an Paris "las lliênguas perden-se, mas nun yê purque nun s'ansinan, mas si purque lus que las saben deixan de las falar". Y assi acuntece eiqui cul mirandés.
Yê péna qu'al mirandés se vai turnandu assi nun speç de lliêngua fulclorica, (tal y qu'al cume lus dançadores que perden la funçon religioza y passan a ser u'animaçon) you ya veyu deiqui a uns añes turistas a pagar pr'oubir la nuôssa lliêngua ! Ũa buôna merda, ya vus lu digu.
Agora solu pra que vus deyades bien decuônta de la GRANDE FODA qu'ende mus ven, vamus a fazer uns calclus de la quarta classe... Hai 8259 habitantes an to'l Prainu, se ende aplicamus la repartiçon demugrafica de Purtual (0-14 añes 17 % de la populaçon), fai-mus 1404 ninus.
S'aplicamus a aquesse ultimu reźultadu al purciêntaige de la mucidade falante cu'ls pais que son 3 %, issu fai-mus 42 ninus !!! Y 177 qu'inda lu falan cu'ls buôlus !!!
Murrendu-se lus buôlus ya solu quedaren lus trés purciêntus, 42 pessonas que deiqui a 50 añus falaran la nuôssa lliêngua... 42...
Que yê que se stan a fazé na cambra de Miranda ??? Han ??? Que fai'l nuôvu perźidiênte la junta ??? Onde stan lus planus lliênguisticus ??? Han ???