Un die, ũa frole (8) : cha de l'India

Al cha de l’India yê ũa de las plantas mas uźadas pu’las nuôssas abos. Aquesta planta sirve muitas vézes pra trata las dulores de barriga. Sirve tamiên pra cura lus animales quandu ténen purblémas antestinales.

Pra mi, siêmpre fui ũa planta mi cheiroźa. Un cheiru que siêmpre gustei, anque nun m’ides ancreditar, nunca tumei’l cha esse ! Mas hai outra couźa, aquessa planta, al nome qu’eilla ten fui siêmpre un mistériu. Aquesse mistériu fui-me pur fin reźulvidu pur uns moçus sturianus que stan n’un grupu dal Facebook. Son mi spiêrtus y llougu me salirun cu’la respuôsta.

 

Al cha de l’India ven dal Méxicu. Y yê pur issu qu’eilla assi se chama (lumbrai-vus dals spañolus que queriên ir pa l’India y furun a parar nas Américas; pensorun qu'habiên ido na India !). Ya lus açtécas naquel tiêmpu gastaban de la planta purque tenie malzina. Nal que parréce, la planta fui antreduzida n’Ouropa an 1577. La planta yê cuinecida cume té del puertu u té de monte nas Sturias y té de España na Galiza.

N’Ouropa yê ũa planta que solu s’uźa nu norte la Peninsula Eibérica y nu sul la França y talvéç an Marrocos. An França (onde la chaman thé du Méxique) anté se fai un licor d’eilla. Mas ende tamiên, nunca purbei !

Ye ũa planta mi cuinecida nas Américas, y nu Méxicu quaisque l’amprégan cume nos la salsa ! Scalla serie buônu nos tamiên punermus un poucu de cha de l’India na massa u anté an turtiêllas ! Scalla yê méźmu buônu... y nun l sabémus.

 

You stube a pensar. Scalla se nos la chama-mus assi yê purque scalla fumus de lus purmeirus n’Ouropa an gastarmus d’eilla. Scalla un die, viênu un de las Américas y dixu : « Eiqui vus trayu cha de l’India que yê mi buônu pa la barriga… » Y ala assi ficou !

Al nome an latin yê Dysphania Ambrosioides. An doutras lliênguas yê tamiên cuinecida cume Epazote. 

Y se'l Mirandun nun yê francés ?

S'outurdie puje-vus eiqui ũas eidéyas acerca de la cantiga’l mirandun que fai parte de la nuôssa cultura. Cuntei-vus que tamiên eiźiste na frança cume sendu tamiên ũa cantiga antegrada na cultura francéźa.

Al sentidu quemun fai-mus pensar que la cantiga viênu de la França y que se spallou aton anté Spaña y Miranda, mas tamiên alla pra’l norte ; Angleterra y Alamaña. S’outurdie nun vus falei qu’hai outra pussible ourige de la cantiga. Pus Alcides puju ende un cumentariu onde pon n’eidéya que la cantiga puôde tamiên tener ourige n’outrus sitius que na França y scalla ven de la nuôssa tiêrra méźmu !

 La cantiga'l Mirandun an francés (la verson mirandéźa yê mas curta)

Pus biên, you véyu la couźa assi : achu que la cantiga nun eiźiste nal restu dal peis (Purtual). Aton issu apunta pa l’eidéya que’l mirandun ten ourige an Miranda u que viênu d’outru sitiu y qu’ende se ficou pur vias que lus cuntatus cu’l restu dal peis yêran d’antes mi cumplicadus.

La cantiga fui cuinecida an frança a partir de l’añu de 1781 cume yê cuntadu na wikipédia an francés. Fui antegrada nun queloquiu pur un tiu que se chamaba Beaumarchais.

La guerra dal Mirandun passou-se an 1762. Ya que las tropas spañolas antrorun an Purtual pur ordre dals francéźes, hai que pensar que nas tropas habie dalguns francéźes, nin que séyan muitus.

Y ende tenémus tamiên dues pusseblidades ; lus suldadus francéźes pudiên haber ansinadu la cantiga a dalguns mirandéźes dal llugar onde ficorun (Dues-Eigreijas, cumequiêra). Ou aton fui méźmu alrubés ; daprendirun la cantiga houbindu-la y traduzirun-la aton pra francés. Yê scalla la mellor pusseblidade se pensamus que la cantiga fui trasmitida durante’l cuntatu que scalla houbu antre francéźes y mirandéźes an 1762.

Si, se pensamus assi, aton si, al mirandun yê mirandés y yê tamiên ũa de las cantigas mas cuinecidas dal mundu…

Mironton, mironton, mirontaine !

Mirandun, mirandun, mirandéla !

Tiu Lérias y Galandum Galandaina

S'outru die atupei un vidiu onde se puôde ver a’l tiu Lérias de Paradéla a tuca la fraita y tamiên anganchadu na sue guitarra que yêra biên special. Adula ? Quiên sabe ! 

Vémus ende tiu Lérias y un grupu de beiladores cu’la dança de las alforjas. La llétra d’aquessa dança yê la biên cuinecida « Nos tenémus muitus nabus » hoije cantada pu’l grupu mirandés Galandum Galandaina.

Mirai cume tiu Lérias tucaba la fraita, de la manu dreita y sin caxa. You tamiên gustaba de saber tucar assi. La verdade yê que nun gustu muita la caxa, mas dende a saber tucar cume él… a mai nun sei quandu !

 Tiu Lérias cu'la fraita acumpañadu a la caxa y'l bombu

Yê angraçadu purque la llétra fala d’ũa tal Ourriêta Cuba. Stube a ver na recuôlla de chamadeirus feita pur Amadeu Ferreira y dei-me de cuônta que solu achei dous tales chamadeirus ; un an Freixenoźa y l’outru an Cicuiru. De certéza sera aton ũa musica mui antiga purque paréce que nu tiêmpu de tiu Lérias ya solu serie dançada an Paradéla !

Eiqui vus deixu’l vidiu de tiu Lérias y’l de Galandum Galandaina…

Al Mirandun yê francés !

Hoije quiêru vus dezir ũas palabricas subre’l llaçu dals Dançadores que cuinecémus cu’l nome Mirandun. Aquesta cantiga yê… francéźa ! Pus si home, nun yê ũa cantiga mirandéźa ! 

La question, yê cume chegou anté nos ? Quiên sabe. Scalla viênu cu’la guerra’l mirandum an 1762 quandu lus spañolus antrorun an Miranda pur vias dal castiêllu tener stouradu. Bon, you, aca pra mi, se stourou nun fui pur acidente, fui purvucadu pra deixar lus spañolus antrar an Purtual…

La cantiga ouriginal chama-se « Malbrough s’en va en guerre » y’l nuôssu llaçu dal « Mirandun » yê ũa simples traduçon. Nun sei se sabeis mas tamiên hai aquesta cantiga na Spaña. Eilli chaman-la « Malburu » u tamiên « Mambru » se nun m’angañu.

Mas teneis que saber ũa couźa, que pra mi yê mi ampurtante, yê que’l refran mirandés yê mi asparcidu cu’l refran francés. Ya’l refran spañolu nun ten nada a ver.

Mirandés : mirandun, mirandun, mirandéla

Francés : mironton, mironton, mirontaine

Onde achamus eiqui las classicas cunfunzones d<>t y l<>n. You, aca pra mi, achu que la cantiga nun passou pur Spaña y viênu-mus diretu de França. Mas cume fui ? Nun lu sei. Scalla un suldadu francés que se ficou pu’la nuôssas tiêrra. Sabe-se alla…

Eiqui vus deixu las palabras dal llaçu tal que las ancuntrei nal « Dialecto Mirandez » de Albino de Moraes Ferreira publicadu an 1898.

Y ya eiqui vus pongu lus Dançadores de Custantin y lus gueiteirus la Raya na ultima salida dal Carochu s'outurdie an Custantin. Stan a dança'l tal llaçu.

Y tamiên eiqui la verson tal cume you la daprendi quandu yêra pequeiñu !

Hai ua lhoija an San Martino !

A’l bun antender de todus. Vou farticu de ver couźas mal screbidas. Naquestas ultimas semanas hai dues palabras qu’arrenégu ver purende. Son « lhoija » y « San Martino ». Ampéçu pu’la segunda palabra y pidu a lus Samartineirus (d’Angueira) que scuitan la maneira an que dizen al nome dal llugar d’eilles y que lu digan todus, qu’inda son mi biên d’eilles, y qu’houban todus y que s’anteiran que NINGUN dira San Martino. Ya todus direis Samartinu y aquesse yê’l nome dal vuôssu llugar, ya nun hai d’outrus. Quei ? Y quereis mas ũa proba ? Pus eiqui la teneis, de la manu’l Padre Priêtu !

 

Cuntinu l’aula de mirandés cu’la palabra « lhoija ». Mas quiên ambentou aquessa palabra ? Vi-la s’outurdie screbida a l’antrada d’un sotu para turistas (yê assi qu’hai que dezir) an Miranda. Nun antendu y anton busquei a ver. Pus nun busqueis, que nu dicionariu nun sta. Solu l’achei n’Anternéta, n’ũa paigina a mode de Biquipédia. Buôna fod… jeira !

Vamus a ver, al mirandés ten régras :

1-     Nin to’las palabras ampéçan pur Ll-, quei ? Lh- cume scriben dalguns.

2-   Nunca se déve pegar n’ũa palabra pertuéźa y trasfurma-la cun sons mirandéźes, subretodu quandu ya hai la palabra an mirandés.

Mas cume nun s’arrespeitorun aquessas régras de baze. De la palabra pertuéźa « loja » passémus a « lhoija ».

Pus an mirandés tenémus la palabra loija, mas lhoija nun eiźiste. La loija yê onde se ponen lus animales y NUNCA fui un quemerciu :

loija s.f. Loja, lugar onde estão os animais. m.q. louja.

(dicionariu Amadeu Ferreira)

An mirandés y tamiên nu pertués de tra-lus-montes tenémus la palabra sotu (soto) que yê la tal qu’hai que uźar y no outra !

soto s.m. Loja de comércio.

(dicionariu Amadeu Ferreira)

Oubrigadu !

Tumillu frolidu an Dezembru

Lumbrei-me d'hai uns añus atras, Oscar, mi admiradu cuntabamus qu'habie achadu niêve metida n'un scubal de la Siêrra alla pu'l més d'Abril. Pus, pus agora, sou you, a cuntar-vus la mie... Achei uns tumillus fluridus an Dezembru ! Nun lus achei an Cicuiru, achei-lus acerca'l castiêllu d'Algoźu. Un sitiu onde lus hai y muitus mas an Abril, no agora. Cume demuda'l tiêmpu, astañu fui strañu.

 Tumillu an Dezembru !!!

 
Ya dalguns añus que vénen lus mézes de Dezembru assi no mi frius, scalla pa l'añu inda lu tenarémus mas caliênte, quiên sabe !

Bun Añu Nuôvu !

Eiqui stamus nos ! Un añu mas que se mus fui y que matémus a tirus y cun fuguétes pra que nun torne. Aton, eiqui stamus. Un Bun Añu Nuôvu pra todus yê'l que vus deźéyu. Que tengades un bun añu chénu de la couźicas que vus gusta.

Curdeirus de Cicuiru que brincaban cu'la tiêrra n'aquesse die primeiru de l'añu

Pa'l mirandés, astañu ya'l passarémus sin l nuôssu amigu Amadeu. Tenerémus de fazer nos, alla verémus cume sera. Mas ũa couźa yê ciêrta; Miranda ten de tené al mirandés a la vista y inda mellor a'ls ouvidus de las pessonas que vénen a veźita la cidade.

Pus s'outurdie, quandu fui a la llibrarie a mercar uns nuôvus llibrus qu'aparecirun, staban alla uns turistas a mercar tamiên uns llibrus de mirandés. Cume staban mi antersadus cu'lus llibrus, vou you, cun dalgũa curjidade, y perguntu se saben ler mirandés. Arrespundirun-me que no, mas que daba igual, queriên tantar ler. Aton, perguntei se me pudiên amperstar un llibru qu'eilles iban a mercar, sculli ũa cuônta d'alla y puje-me a ler. Yêra la primeira véç qu'houbiên mirandés y ficorun mi cuntentus ! Pu'l ménus aquesses si puderan dezir que furun a Miranda y sentirun falar.

Al nuôssu feturu tamiên passa purende, pu'la maneira an que tratarémus la nuôssa llengua. Tenera que se sentir an Miranda y ten que ser ya !

La Raya an 1906

Eiqui vus deixu ũa parte dal llibru « As Terras de entre Sabor e Douro » de José Manuel Martins Pereira publicadu an 1906. Parte d’aqueste llibru fala de la nuôssa Raya, dals sous llugares.

Sabiêdes que naquesse tiêmpu Samartinu purduzie uns 1200 kilus d’un queiju de cabra de muita fama ? Pus eiqui teneis todu.

Na siêrra

Na siêrra, eilli yê la mas viêlla frunteira d'Ouropa. 

Reźultadu dal tratadu d’Alcañiças. Fui ende, nu cumbriu que s’outurdie cumimus ũa merendica a las horas de la céna. Que biên stubimus eilli. Calmus, sin un ruidu, antre’l die que s’iba y la nuite que s’acunchegaba a nos, las streillas que s’acendiên y lus llugares que mus apareciên cume ũas lliñas laranjas, loinje nals montes. Lus montes eilli staban todus, la Senabria, la Culebra, las muntañas de Salamanca, la siêrra de Mugadouru, la siêrra de Bornes y ya quandu mus apurcatémus, als très-quartus dal que teniêmus an frente lus uôllus, yêra toda Spaña ! Anté la chouriça yêra de Çamora y la cidra de Guipuzkoa…

Na siêrra, eilli turnarémus.

Las campanas y’l Pendon…

… dals moçus son ! Y fui assi que todu se passou nu passadu sabadu die 8 d’Agostu, die de la nuôssa fiêsta de Sant’Amaru.

Pu’la purmeira véç n’aquesta fiêsta saquémus al Pendon dal nuôssu llugar. Ya habie puri 60 añus que s’habie sacadu’l Pendon pr’ũa fiêsta. Nin lus nuôssus pais l’habiên vidu !

 Eloi a repicar

Assi que turnémus a fazer cume s’outurdie an Miranda. L’home fuôrte dal llugar, Oscar, agarrou la vara y ala qu’ala. Llugar arriba, eiras de Sant’Amaru, llugar abaixu, eigreija. Pu l’air qu’habie, alla lu llebémus, you puxandu pu’lus curdones. Nun sei se cumpri biên al miu traballu que yêra d’eiquilibra’l Pendon puxandu pu’las cuôrdas, mas alla spurmentei y gustei d’ir a’l lladu d’aqueste simblu dal nuôssu llugar. Pus miu abo y miu tiu-abo d’eiqui, yêran homes fuôrtes que tamiên lu lleborun quandu yêran nuôvus. Y fui purreiru, y cun muitu praźer pra mi lleba-lu cun Oscar.

Nu altu de Sant’Amaru inda fizu biên air. Mas al Pendon, atadu d’ũ ouliveira, alla veilaba, lluitandu pu’la vida nuôva que’l démus !

 Pendon y Pendonéta pu'la purmeira véç an Sant'Amaru !!!