Fai hoije 250 añus...

Fai hoije 250 añus que spludiu’l castiêllu de Miranda. Paréce que to’l mundu lu squeciu. Bon, nun fai mal ya que sta aende’l gambuzinu pa vus-lu relumbrar ! Hoije serie un bun die pra ir veźita’l castiêllu y cunta lu qu’eilli se passou. Tamiên yê un bun die pra reler al llibru dal Padre Mouriñu « A Guerra do Mirandum » que fala d’aquissu todu y dal passaige de lus suldadus spañolus pu’la Raya.

Al castiêllu de Miranda ende pu'l més de Mayu

Mas y anton ? Quei ? Cume yê que spludiu’l castiêllu ? La storia que cunta lus decumiêntus oufeciales, aquessa todus la cuineceis. You apurpongu-vus outra. Yê ũa storia que liga la gente de la Raya, ya pra mas biên vus dezir, un rapaç de Cicuiru. Aquesse rapaç, fartu de ver a la sue puôrta guerras antre Spaña y Purtual vai apurveitar pra acabar cun aquissu todu, pu’l ménus eiqui an Miranda.

Chéga’l die 4 de Mayu 1762 y aquesse rapaç sigue mas pessonas que se van pra Miranda purque pensan que lus spañolus lus van a matar a todus. Al chegar an Miranda, l’eidéya aparéce a la cabéça d’aquesse rapaç, ya sabie cume iba a acabar cun aquissu todu, las guerras, lus suldadus y lus mal tratus de to’lus ricallaçus de Miranda que veniên a rouba’l fruitu dal traballu de la sue giênte.

Eilli staban cubas y cubas de spluzibus, armas ya habie eilli todu lu que’l farie que d’eiqui uns diês todu eirie acabar !

Durante quatru diês vai a pensar cume puderie fazer y chegou’l die 8 de Mayu 1762, antrou n’eigreija y rezou. Saliu y fui-se a la reźerva de las armas. D’ũa facada matou’l guarda qu’eilli staba. Fizu un llume y pegou’l fogu a la reźerva. Todu spludiu, 400 muôrtus, mas pur fin ya staban llibres de las guerras y de las gentes de Miranda…

Si home ! Pus serie hoije un bun die pra publicar ũa novéla assi. Mas scalla nun serie dal gustu de todus.

N’aqueste die 8 de Mayu, fai hoije 250 añus que spludiu’l castiêllu de Miranda. Mas anton ? Quei ? Cume fui ?

Die d'auga...

Die d'auga...

 ... taberna

... ou frauga.

Assi dezimus nos purqui y assi fazimus y cuntinamus n'aquestes ultimus diês ! Tabernas hai muitas, las d'Alcañiças y la de Cicuiru. La frauga, pus agora Oscar ya mercou ũa y biên que traballa n'eilla qu'anté bota chiçpas pur tode lus lladus !

N'aquestes ultimus diês Cicuiru ten andadu n'un Inviêrnu biên strañu, viênu auga, la que mus faltava, friu y aires fuôrtes. Todu biên mal callou astañu pa'las abeillas que s'achan siên froles y siên miêl pra quemer !

Outra couźa que yê de miêdu sta a acuntecer cu'las çreijeiras/cerdeiras que dan las çreijas brancas y qu'inda nun perdirun las fuôllas de l'añu passadu...

La marra? Boh !

 

Un die aparciu'l diañu daquesta marra, naide sabe biên quiên aende la puju. Ten alla trés funchacus y ũa cruç. Pu'l ménus ende bruxas niên miêdus passaren !

 

Açpuis hai un die biên purreiru, al Samarcus, ya d'outrus la Lluç lu chaman. Vénen aende uns y outrus a mercar barrilas de Muveirus ou cuiru de Miranda, ya s'ouben toca lus chucallus pa'las cañonas. 

 

Mas fechorun l caminu, al diañu lus tius aqueilles. Nu mus deixan passa pa'la lladeira. Coiru n'aqueilles animales ! Staban cun calores, deixorun las çamarras an riba la marra...

 

Y un die viênu an que lus animales mus deixorun passar de l'outru lladu, ya llibres. Stramugirun cu'las çamarras ya nu s'atuporun mas !

Cume llobus nuvécus abeixuron l monte a sabé dal mas viêllu.

Agora, aende hai diês onde paréce meźmu que pariu la galléga.

Mas la marra ind'alla sta.

Ten trés funchacus y ũa cruç

Arredios ! Mas quiên la punerie ?

Al fular a la nuôssa moda !

Hoije quandu cheguei a caźa ya you pensei; agora tengu la Pascua dafeitu pra cumer fular. Pus miu pai ya alla staba a agunça la faca pr’anceta ũa de las fugaças. Ya mie mai habie feitu dues onte a la nuite. Astañu’l fular fui dafeitu a la moda antigua ! Cume yê ? Bon, pus purmeiru digu-vus you que yê mellor, nun yê tan sécu y abaixa biên mellor pu’l gañote abaixu que l’outru cu’ls uôbaçus que ten, que paréce ũa sponja que te chupa l’auga la boca toda !

Açpuis, home ! Tengu que vus cunfessar que si ten un y un solu uôbu que se pon nal meyu la fugaça y que cuôze a la par dal pan. Cume lus outrus añus, pa’ls chouriçus, miu pai curtou a cachus uns que vénen de Salamanca. Pus cuncurdémus que son lus que s’asparécen l mas cu’lus que faziên lus mius abos dantes. Pra biên vus dezir, lus de Miranda parécen-me de nun saber assi. Y de la carne nun sera, you que sei... !

 Un dals fulares a la moda antigua

You sei que cadañu repitu la méźma çringonça, mas siêmpre vénen pessonas nuôvas a lé-lu que you scribu (que sei que tengu muita fama) y anton tenerei que splica-vus outra véç l verdadeiru sentidu dal fular.

Pus mirai....

Al fular yê feitu cun pan, trigu, y chicha. Quiêru dezir perźuntu y chouriçu. Aquissu reperźenta’l cuôrpu de Cristu. Aende tengu que vus dezi tamiên outra couźa. Pus dantes, nun se pudie quemé chicha dende’l carnaval anté la Pascua. Y yê claru qu’habie que fazé dalgu cu’la carne toda que nun s’habie quemidu durante aquesses diês tods. La mellor maneira serie de la cuzer n’ũa massa de trigu, pus scalla tamiên ya iba un poucu séca y cuzida daqueste jeitu cun certéza que ya’l darie ũa vida nuôva !

Açpuis, nun meyu dal fular, pon-se un y un solu uôbu, mas cu’la casca y todu ! Y cuôze assi cu’l pan ! Aquisu reperźenta la reźureiçon dal Cristu ; l’uôbu sendu lu que da la vida.

Pur fin, al fular ten tamiên outru sentidu. Nurmalmiênte, yê siêmpre partidu pu l’home de la caźa, sendu açpuis él que lu reparte pu’la familia y als amigs perźentes. Aquissu reperźenta anton la ultima céna de Cristu !

 Nun vus pongades puri a llambé la pantalla... !

Y ya védes, yê tod’assi cu’l fular, ũa arte y ũa tradiçon. Cunfessu aende que’l fular ten que se quemer nal die de Pascua, no antes. Mas la verdade yê que a las vézes ya se cuôze ne la sexta y porba-se ya nu sabadu.

Ya fai quaisque 5 añus que vou screbindu eiqui, y nunca falémus de l’ourige de la palabra “fular”. Mas qual sera’l sou sentidu ? Rapazes, mirai ũa couźa “fu-lar”. D’un lladu tenémus “fu” de fugaça y de l’outru “lar”. Pus mirai qu’an sturianu hai dues palabras pra dezir toucinu; ũa deillas yê toucin/tocin y l’outra yê llardu. Y anton digu you que nun sera que “fular” ten l sentidu de fugaça cun touçinu ? Pus dei-me decuônta d’issu quandu me lumbrei de lus fular que fazie tie Oulivia y d’outras tiês... Rapazes ! Teniên uns cachotes de toucinu que subraban pa’la sumana toda !

Ala ! Arrebañar nun yê fartar y yê biên verdade ! Buôna Pascua pra todus y cun fular n'ũa manu y vinu n'outra !

Çamoranus y mirandéźes al Samarcus

Cumer an Samarcus yê ampurtante. Cumer cu'lus amigus yê lu mellor qu'hai, tantu d'antes cume inda hoije ! You ya sei qu'eirei a quemer polbu cun allu y bataticas.

Samarcus an 1966

Houbu hai uns diês atras quiên dixu n'un blog mirandés de grande numiyada qu'aende pu'la Raya todu se misturaba. Ya se vei que cuntina la moda de pensar que somus uns "atravessadus". Quiên pensa assi, ou nunca houbiu mirandés cume deve ser ou inda pensa que yê purtués. Hay hay... que Dius vus guiye !

Samarcus an 2011

La tie Jinja onte y hoije

La tie Jinja ? Quiên yê ? Pus yê aqueilla mulliêr qu'assa las puôstas pu'las feiras todicas dal Prainu. Pus eiqui vus deixu dous retratus. Un que yê dal Samarcus de 1966 onde se vei a la tie Jinja (la mai), y ya l'outru que yê de l'impassadu onde tamiên se vei a la tie Jinja so qu'aende ya yê la filla.

 

Agora rapazes, acumparai cun aqueste retratu de 2011. Qui'que vus paréce ? Si demudorun muitu las couźas ? Buônu, pus dantes nun habie sacus plasticus, mas habie sacas de trigu y alforjas ! Tamiên nun haberie aquessas grades de Super Bock que quiên Super Bock agabou, nunca cerveija purbou y yê biên verdade !

Conchu ! De restu, mirai biên al llume, lus palus, todu sta d'eigualicu cume an 66 ! Mirai biên al pote, las greillas pra assa las puôstas, lus alguidares. Si, so que ya yê outru tiêmpu... Y vos qu'ides a cumer astañu al Samarcus ? Puôsta mirandéźa ou polbu a la galléga ?

Cunvençones y maneira de falar

Inda you pu’la mie siêrra abaixu… atupei an Malladas aqueste nome de ruga “Rue de la Casa de L Pobo”. Vos, quandu leides aquissu nun vus paréce un poucu surreñica aquessa maneira de dezir “Rue de la Casa de L Pobo”, anton no ? Y purqui’que’l “L” ten majuscula ?

Ũa ruga de Malladas an frente'l panadeiru tiu Lucas

 

Issu, aca pra mie son couźas de cunvençones de scrituras mas xatas que la fuônte la Rana quandu nun mana. Mirai-vos “de la” y “de L” mas habera meźmu un que fala assi ? So se daprendiu a falar pu’la cunvençon. Mirai biên cume nos dezimus an Cicuiru : “Ruga la caźa’l Pobu”. Anton, qui'que me dezis agora ? Nun vus paréce mas mirandés, quiêru dezir mas natural, assi a la nuôssa moda ? Arredios, l’outra maneira quaisque paréce purtués traduzidu an castellanu !

Mas inda fai friu ?

Ala ! Ya ampeçorun a aparcé las purmeiras fluricas que nun son mas grandes c'ũ'uña ! Mas inda fai friu. Bah ! Pus si home ! Mirai cume "Dalfin tiçoneiru" vai a tras dals tiçones y rachones de la ramallada y ala dreiticu cume ũa frécha anté'l chupon de la caźa'l pobu. Diç él que ya s'acaborun las tabafeyas y que you andu meyu boubu... "Padéces home !" Purque siêmpre'l vou faladu ne las tabafeyas de l'eimbiêrnu sturelladas anriba la braźa'l llume...

Dalfin y la ramallada

Y las castañas, pus diç Dalfin qu'hai que las arrecadar pur anquantu, nun se sabe que scalla açpuis nun tengamus mas pa'las Mayas y açpuis vémus ũa dulor de cabéça que ni'l curendeiru la sabera curar !

Pus si, home ! You agora vou pensandu n'aquestas couźas de l'eimbiêrnu ya suñandu n'aquesta couźas de la Pascua; fulares, roscus, xaras pu'l monte y'l Samarcus pu'l meyu !

Saliu Faceira ! Al numaru dous !

Aca sta'l numaru dous de la nuôssa revista Faceira, qu'ende lu teneis. N'aqueste numaru pudereis alla atupar varius articlus de lliêngua, cuôntas y versus todu a la nuôssa maneira de falar. A la par d'aquissu todu tamiên hai un articlu que fala de las gravaçones de lus antigus nas piêdras a mode de caçulicas ou foyus. Aqueste ultimu traballu fui screbidu pur Miguel Ángel González que yê un moçu cuinecedor de l'eitnografie y la prestoria llionéźa cume scalla nun hai outru. Pus solu yê mirardes al sou blog ende pra vus dardes decuônta.

 Al numaru dous de la revista Faceira

Faceira nun yê ũa revista que se vende, anque tenga qualidade par'issu. Pretende-se cu'eilla fazer medrar y mustrar la nuôssa cultura, tal y qual cume n'ũa faceira medran lus legumes y la fruita mas necesaria a la vida d'un llugar. Sitiu onde se traballa la tiêrra, sitiu acerca dal llugar, la revista tamiên se quiêr ser acunchegadica a la nuôssa giênte. Al jeitu cume s'amañan las faceiras an muitus grandes llugares (faceira, faceira de riba, faceira de baixu), la revista zde'l principiu siêmpre quiju ser tantu de riba cume de baixu de la nuôssa tiêrra, dandu voç y pruma a pessonas de Miranda, de Llion ou de las Sturias.

Que vus agrade la revista !

Anllaç : http://www.furmientu.org/01Documentos/9999999991Faceira2.pdf

Seranus cicuiranus : al Chamuscadu

Conchu ! Que ya habie uns diês que las cholas me rugiên cume las ranas de la llagona’l Pradu quandu stan tourondas. Ala, a cada véç que you pouźaba un pie al suôlu, parecie que chamaba to’lus sapus de Matancia atras de mi cume se las miês cholas fussen las reinas de la Véya Grande…

Dende, carallu ! Quandu you fui a la caźa’l pobu llougu pensei que se you punisse las cholas al llume ya you puderie las cumpuner. Boh ! Sabes alla ! Tenie que spurmentar !

Dalfin : Nun vus cheira ? Paréce que cheira a chamuscu…

You : Sou you. Yê pr’arranjar las miês cholas que berren cume cabras y açpuis lus béches andan atras de mi.

Dalfin : Carallu cume te pones ! Si me saliste biên chamuscadu ! Tira-me lus piês dal llume home !

Y dende ven’l miu nuôvu nome. Al Chamuscadu... que couźas Dios ! La mellor yê qu’açpuis ampuntorun-me d’alla pra fuôra cu’l cheiru a plasticu que mandaban las cholas qu’anté butaban ya fumu. Mas pu’l ménus ya nun berraban, las cholas ! Bon, durorun très diês y agora ya berran outra véç.
Pus you agora nun sei que fazer, pus a la siêrra cun Oscar ya nun puôdu ir purque se no çpertu a meyu monte y pongu las ranas todas atras de nos...