Un die, un filme : Tiu Lérias na RTP

Ya que ficamus to'l diê an caźa sin dar ũa jeitoria vamus a ampeçar a revistar to'lus filmes qu'hai nus arquivus de la RTP y que falan de nos y de la nuôssa lliêngua. Hai dalguns, pur issu, se nun lus cuineceis, vou-vus eiqui a puner-vus-lus todus. Mas un de cada diê, nun sei a que vus fiqueis pegadus a la pantalla !

Eiqui vamus cu'la purmeira véç an que tiu Lérias de Paradéla aparciu na tervizon, fui an 1973. Açpuis inda aparciu duês vezicas mas, mas la filmaige nun yê de tan buôna calidade y lus que fazirun l'antervista teniên pouca paçencia. Mas nun yê'l caźu dal qu'eiqui vus ansinu. Y sabeis purquei ? Purque fui feitu pu'l grand Giacometti, un francés corsu que veviu an Purtual y que s'antersou muitissimu pur nos.

Eiqui vai...

La Caleija'l Rei

Eiqui vus deixu ũa eidéya subre'l nome que'l damus a ũa de las rugas de Cicuiru; la caleija'l Rei. Yê segun you pensu un nome que nun mus diç que pulli passou un Rei, mas que si fui antañu, la ruga prencipal ou mellor dezir l'eixe dal nuôssu llugar. 

Al miu pensamiêntu fai referencia a'l toponimu "camino Real" que tantu s'ancontra na Spaña. Na Biki galléga ya achamus la defeniçon seguinte qu'apunta pra'l que you vus digu agora: Na antigüidade, un Camiño Real era unha vía de comunicación de grande importancia construído pola coroa ou a igrexa.

Yêra aton l'eixe qu'atravessaba'l llugar de punta an punta y qu'iba anté la Raya pra ligar cu'lus llugares spañolus y pa Samartinu pu'l caminu de baixu la Siêrra. Ya de l'outru iba pra ligar a'ls outrus llugares dal Prainu.

Ya yê hoije la Lluç !

Ya yê hoije la feira la Lluç alla alredor la capiêlla de Nuôssa Señora ! La Lluç, pus si yê verdade que dezimus assi méźmu. Serie buônu de pensarmus purquei ? Yê un sitiu religioźu que serie ya an tiêmpus antigus admenistradu pur outoridades purtuèźas. Y an purtués yê biên Nossa Senhora da Luz. Purqui'que an mirandés dezimus Lluç ? Muitas de la vézes, an mirandés, n'aquestas couźas de la religion, cunservamus al nome purtués. Mas ende no. You splicu issu dezindu qu'aqueste sitiu religioźu yê mui antigu y que ya serie sitiu de feira nu tiêmpu dal Reinu de Llion. Ya anton se chamarie Lluç. Ya Luz yê traduçon. Y vos qui'que pensais d'issu ?

 Cuôntas de la Lluç de l'año 1833 nus arquivus de Cicuiru

An quantu y no, siêmpre pudeis ir a mercar uns cantaricus de Mubeirus, uns gurriaticus pa'l deñeiru de lus garotus, ya'l vuôssu, yê cume vus da la gana. Nun vus squéçades d'ir a cumer ũa puôsta na tiênda la tie Jinja y de buer uns copus cun bolla Alistana se pur acaźu inda nun vus fartes-tes dal fular. Mandai cumprimentus a to'lus que pur eilli cuñéçu, you pur eiqui me ficu.

Lei-de-lei

Ya fai uns diês andamus todus mi alégres dizen que ya son lus 20 añus de la lei 7/99. Mas l’aniversariu vai un poucu adelantradu, la lei fui publicada nu 29 de Janeiru de 1999. Anque yê verdade, al purjetu de lei fui aceitadu nu die 17 de Setembru de 1998. Naquesse die furun çfendidas la Tiêrra y la Cultura. Y de que maneira, pur un samartineiru, menistru naquél tiêmpu.

Ya fai uns diês andamus todus a publicar versus, a mus agradecer-mus uns als outrus pur falarmus y screbirmus mirandés. Y ficamus sastifeitus d’habermus feitu al dever, ũas palabricas pa’l facebook. Mas... y vos stais cuntentus ? Paréce. 

Mius amigus, stamus biên loinge d’haber cumpridu al dever. Vos, se salisades un poucu de caźa y ibades a Cicuiru u Samartinu nun vus ibades a apurcatar que dalgu sta mal? Cume yê que la cambra de Miranda inda nun ten puôstu lus nomes dals llugares an mirandés? Samartinu, al llugar dal menistru que defendiu to’l que yê nuôssu an Lisboa nun ten al sou nome an mirandés nin nas antradas, nin nas salidas. Mas cume puôde ser issu, ya 20 añus açpuis ???

La pulitica llinguistica que se ten feitu anté hoije nun yê pa’la gente dal Prainu, se no pa’lus turistas. Mas lus ninus y las ninas que van a la scuôla y daprenden mirandés, nun son turistas. Se quandu tornan pa’l sou llugar y véyan al nome de la tiêrra an purtués, cume yê que van a pensar que’l mirandés yê la llengua que ls pertence ?

Aton si que tenémus ũa lei de-lei y si que stamus todus biên sastifeitus, pus biên assi cuntinamus anté ver.

Pa'l ciêlu !!!

Quiên de fuôra s'acunchéga a'l mirandés pudera pensar que yê ũa mistura de spañolu y purtués. Mas nun yê. Un eiźemplu sta na palabra calor que tantu an purtués cume an spañolu yê masculinu, mas an mirandés (cume an francés) yê femeninu; fai ũa calor dezimus nos, haze/faz un/um calor dizen eilles.

Tal y qual, quandu un mirandés spilra, l'outru que l'houbiu nun diç santinho, inda ménus "santicu". Na verdade tenémus trés maneiras defrentes de dezir. La mas cuinecida yê:

- Que Dius t'ajude !

- C'ũa (cun ũa) garrafa d'almude ! Arresponde la pessona que spilrou. Ya pudeis ver que se Dius mus ajudaba cun tal garrafada de vinu, 25 litrus cayidus dal ciêlu, ya ibamus a fazer ũa buôna fiêsta pu'l llugar anteiru !

Houbu outra maneira que talbéç fui antes poupular an Cicuiru mas que ya nun s'uźa y réza assi:

- Pa la siêrra !

- Quandu you fui ya tu veniês ! Arresponde la pessona que spilrou. Maneira de dezir qu'inda tengas fuôrças pra chubir a la siêrra. La pessona que spilrou agradéce an dezindu que'l cumpañeiru inda ten mas fuôrças ya que s'ancuntrorun na siêrra, un caminu arriba ya'l cumpañeiru caminu abaixu. La tal siêrra fai frunteira antre Purtual y Spaña, lu que da inda mas sentidu a'l dezideiru; nin yê siêmpre façle de passar ũa frunteira !!!

La ultima forma que you sei, daprendi-la onte pur adrégu mirandu nu dicionariu de mirandés :

- Pa'l ciêlu !

Assi que cume pudeis ver, stamus loinge de santinho, son maneiras defrentes de dezir, amustrandu l'andependéncia llenguistica dal mirandés. Anté tenémus maneiras de dezir adaptadas a'l llugar, a la giografie dal sitiu ! 

Recurdaçones d’un ninu que daprendiu mirandés

Tengu recurdaçones de quandu yêra ninu y andaba llugar arriba, llugar abaixu. Pun, catrapun, atrupeçandu an cada cantabouçu dals caminus, çfullandu lus ginollus. Tengu varius pensamiêntus na cabéça onde me véyu an caźa lus mius abos de Cicuiru. La cuzina onde passabamus lus seranus. Oscar que nin debie de tener 20 añus y passaba toda’las nuites a comprimentar-mus antes d’ir a la caźa’l pobu u Dius sabe onde. De quandu yêra’l tiêmpu de mata’l cuchinu, de l’oubir a lus gritus y açpuis nada. Ya a la nuite miu abo curtaba’l pan, fugaças de Malladas, pa’la sopa d’onde saleriên las tabaféyas. Y outra véç lus seranus, mas agora cu’l fumeiru, pingaba carai !

Un die viênu la tervizon cu’las malditas télénuvélas de la ostia venidas dal Braźil. You, sintadu na tanjola u nu tallu, viraba-l las cuôstas, pegaba nas tanazes y sferrunchaba nu llume anté que me rallassen !

 Mie bo Calmentina arandu cu'lus burrus nu Pradu

De Patalota’l gatu de mie bo, méyu salvaige qu’iba saltandu eiqui y aculla an cata de ratus y de Patiña gatica mas calma cun quiên dixe adius a aquesses seranus de ninu.

Recordu-me de la loija dals cuchinus, dal cabañal, de lus puyales onde passabamus las tardes, y de lus vezinus; mius tius-abos, tie Carmelina, tiu Juliu, tie Lizia,…

Recordu-me dal fornu de l'Abadiya onde ibamus cun mie mai, mie bo y Carolina amassa'l pan.

Un die venie you d’alla pr’abaixu y strada arriba atopu-me cu’la mai de miu primu Brunu. You venie chenu de cotras méźmu ! Nun me recordu, issu si, biên purquei, achu qu’habie andadu c’ũa buôsta de vaca nas manus, y la roupa paréce que fui’l que tube mas a la moda pa’las llimpar. Mas la mulliêr toda admirada de me ver assi, purgunta-me al purquei d’aquesse calatriç y you que l’arrespundi todu cuntentu de la vida an mirandés méźmu : ANDEI A ÇUFAR CU’LUS CUCHINUS !

Tengu recurdaçones de tie Luziya. Ũa tie llibre de dezi-l que pensaba y you de ninu houbie-la falar. Y eilla que me dezie siêmpre, méźmu an frente de mie mai, poucu l’ampurtaba : Sabes al Padre-Nuôssu de tie Luziya ? CARALLU SE-T’ARRAFODA !

Y you todu cuntentu de la vida cu’l Padre-Nuôssu de tie Luziya qu’habie daprendidu… Carallu se-t’arrafoda, inda biên que falamus mirandés pra recurdarmus d’aquissu todu !

La Lluç-Samarcus an 1973

Acabu agorica d'atupar pur adrégu ũa repurtaige mi viêlla, que yê de 1973, filmadu pu'la RTP y que fala de la feira la Lluç u Samarcus cume tamiên se chama. 

La repurtaige ampéça a'l minutu 12 y 40 segundus. Ye que la couźa ampéça a falar de piêrnas, si home... y llougu açpuis ponen-se a falar de Miranda, vei-se la banda an frente'l muzéu, y ala açpuis falan de la Lluç... nun me pergunteis, maneiras de lus añus 70 !!!

La strada a la Lluç an 1973 sin alcatron !!!

Mas ides a ver, acabu de saber purqui'que gustu tantu d'aquesta feira; cada añu yê eigual... si anté an 1973 sera cume mañana. Anque, si an 73 nun habie alcatron... hoije ya l'hai !!!!

Pudeis ver todu eiqui, you inda nun tube tiêmpu de ver todu y ya assi tenie ganas dal partillar cun vos. Spéru que vus agrade : https://arquivos.rtp.pt/conteudos/as-pernas-e-a-romaria-a-nossa-senhora-da-luz/

Y a ver s'atupamus alla un cuñecidu !