Al Mirandun yê francés !

Hoije quiêru vus dezir ũas palabricas subre’l llaçu dals Dançadores que cuinecémus cu’l nome Mirandun. Aquesta cantiga yê… francéźa ! Pus si home, nun yê ũa cantiga mirandéźa ! 

La question, yê cume chegou anté nos ? Quiên sabe. Scalla viênu cu’la guerra’l mirandum an 1762 quandu lus spañolus antrorun an Miranda pur vias dal castiêllu tener stouradu. Bon, you, aca pra mi, se stourou nun fui pur acidente, fui purvucadu pra deixar lus spañolus antrar an Purtual…

La cantiga ouriginal chama-se « Malbrough s’en va en guerre » y’l nuôssu llaçu dal « Mirandun » yê ũa simples traduçon. Nun sei se sabeis mas tamiên hai aquesta cantiga na Spaña. Eilli chaman-la « Malburu » u tamiên « Mambru » se nun m’angañu.

Mas teneis que saber ũa couźa, que pra mi yê mi ampurtante, yê que’l refran mirandés yê mi asparcidu cu’l refran francés. Ya’l refran spañolu nun ten nada a ver.

Mirandés : mirandun, mirandun, mirandéla

Francés : mironton, mironton, mirontaine

Onde achamus eiqui las classicas cunfunzones d<>t y l<>n. You, aca pra mi, achu que la cantiga nun passou pur Spaña y viênu-mus diretu de França. Mas cume fui ? Nun lu sei. Scalla un suldadu francés que se ficou pu’la nuôssas tiêrra. Sabe-se alla…

Eiqui vus deixu las palabras dal llaçu tal que las ancuntrei nal « Dialecto Mirandez » de Albino de Moraes Ferreira publicadu an 1898.

Y ya eiqui vus pongu lus Dançadores de Custantin y lus gueiteirus la Raya na ultima salida dal Carochu s'outurdie an Custantin. Stan a dança'l tal llaçu.

Y tamiên eiqui la verson tal cume you la daprendi quandu yêra pequeiñu !

Hai ua lhoija an San Martino !

A’l bun antender de todus. Vou farticu de ver couźas mal screbidas. Naquestas ultimas semanas hai dues palabras qu’arrenégu ver purende. Son « lhoija » y « San Martino ». Ampéçu pu’la segunda palabra y pidu a lus Samartineirus (d’Angueira) que scuitan la maneira an que dizen al nome dal llugar d’eilles y que lu digan todus, qu’inda son mi biên d’eilles, y qu’houban todus y que s’anteiran que NINGUN dira San Martino. Ya todus direis Samartinu y aquesse yê’l nome dal vuôssu llugar, ya nun hai d’outrus. Quei ? Y quereis mas ũa proba ? Pus eiqui la teneis, de la manu’l Padre Priêtu !

 

Cuntinu l’aula de mirandés cu’la palabra « lhoija ». Mas quiên ambentou aquessa palabra ? Vi-la s’outurdie screbida a l’antrada d’un sotu para turistas (yê assi qu’hai que dezir) an Miranda. Nun antendu y anton busquei a ver. Pus nun busqueis, que nu dicionariu nun sta. Solu l’achei n’Anternéta, n’ũa paigina a mode de Biquipédia. Buôna fod… jeira !

Vamus a ver, al mirandés ten régras :

1-     Nin to’las palabras ampéçan pur Ll-, quei ? Lh- cume scriben dalguns.

2-   Nunca se déve pegar n’ũa palabra pertuéźa y trasfurma-la cun sons mirandéźes, subretodu quandu ya hai la palabra an mirandés.

Mas cume nun s’arrespeitorun aquessas régras de baze. De la palabra pertuéźa « loja » passémus a « lhoija ».

Pus an mirandés tenémus la palabra loija, mas lhoija nun eiźiste. La loija yê onde se ponen lus animales y NUNCA fui un quemerciu :

loija s.f. Loja, lugar onde estão os animais. m.q. louja.

(dicionariu Amadeu Ferreira)

An mirandés y tamiên nu pertués de tra-lus-montes tenémus la palabra sotu (soto) que yê la tal qu’hai que uźar y no outra !

soto s.m. Loja de comércio.

(dicionariu Amadeu Ferreira)

Oubrigadu !

Tumillu frolidu an Dezembru

Lumbrei-me d'hai uns añus atras, Oscar, mi admiradu cuntabamus qu'habie achadu niêve metida n'un scubal de la Siêrra alla pu'l més d'Abril. Pus, pus agora, sou you, a cuntar-vus la mie... Achei uns tumillus fluridus an Dezembru ! Nun lus achei an Cicuiru, achei-lus acerca'l castiêllu d'Algoźu. Un sitiu onde lus hai y muitus mas an Abril, no agora. Cume demuda'l tiêmpu, astañu fui strañu.

 Tumillu an Dezembru !!!

 
Ya dalguns añus que vénen lus mézes de Dezembru assi no mi frius, scalla pa l'añu inda lu tenarémus mas caliênte, quiên sabe !

Bun Añu Nuôvu !

Eiqui stamus nos ! Un añu mas que se mus fui y que matémus a tirus y cun fuguétes pra que nun torne. Aton, eiqui stamus. Un Bun Añu Nuôvu pra todus yê'l que vus deźéyu. Que tengades un bun añu chénu de la couźicas que vus gusta.

Curdeirus de Cicuiru que brincaban cu'la tiêrra n'aquesse die primeiru de l'añu

Pa'l mirandés, astañu ya'l passarémus sin l nuôssu amigu Amadeu. Tenerémus de fazer nos, alla verémus cume sera. Mas ũa couźa yê ciêrta; Miranda ten de tené al mirandés a la vista y inda mellor a'ls ouvidus de las pessonas que vénen a veźita la cidade.

Pus s'outurdie, quandu fui a la llibrarie a mercar uns nuôvus llibrus qu'aparecirun, staban alla uns turistas a mercar tamiên uns llibrus de mirandés. Cume staban mi antersadus cu'lus llibrus, vou you, cun dalgũa curjidade, y perguntu se saben ler mirandés. Arrespundirun-me que no, mas que daba igual, queriên tantar ler. Aton, perguntei se me pudiên amperstar un llibru qu'eilles iban a mercar, sculli ũa cuônta d'alla y puje-me a ler. Yêra la primeira véç qu'houbiên mirandés y ficorun mi cuntentus ! Pu'l ménus aquesses si puderan dezir que furun a Miranda y sentirun falar.

Al nuôssu feturu tamiên passa purende, pu'la maneira an que tratarémus la nuôssa llengua. Tenera que se sentir an Miranda y ten que ser ya !

La Raya an 1906

Eiqui vus deixu ũa parte dal llibru « As Terras de entre Sabor e Douro » de José Manuel Martins Pereira publicadu an 1906. Parte d’aqueste llibru fala de la nuôssa Raya, dals sous llugares.

Sabiêdes que naquesse tiêmpu Samartinu purduzie uns 1200 kilus d’un queiju de cabra de muita fama ? Pus eiqui teneis todu.

Na siêrra

Na siêrra, eilli yê la mas viêlla frunteira d'Ouropa. 

Reźultadu dal tratadu d’Alcañiças. Fui ende, nu cumbriu que s’outurdie cumimus ũa merendica a las horas de la céna. Que biên stubimus eilli. Calmus, sin un ruidu, antre’l die que s’iba y la nuite que s’acunchegaba a nos, las streillas que s’acendiên y lus llugares que mus apareciên cume ũas lliñas laranjas, loinje nals montes. Lus montes eilli staban todus, la Senabria, la Culebra, las muntañas de Salamanca, la siêrra de Mugadouru, la siêrra de Bornes y ya quandu mus apurcatémus, als très-quartus dal que teniêmus an frente lus uôllus, yêra toda Spaña ! Anté la chouriça yêra de Çamora y la cidra de Guipuzkoa…

Na siêrra, eilli turnarémus.

Las campanas y’l Pendon…

… dals moçus son ! Y fui assi que todu se passou nu passadu sabadu die 8 d’Agostu, die de la nuôssa fiêsta de Sant’Amaru.

Pu’la purmeira véç n’aquesta fiêsta saquémus al Pendon dal nuôssu llugar. Ya habie puri 60 añus que s’habie sacadu’l Pendon pr’ũa fiêsta. Nin lus nuôssus pais l’habiên vidu !

 Eloi a repicar

Assi que turnémus a fazer cume s’outurdie an Miranda. L’home fuôrte dal llugar, Oscar, agarrou la vara y ala qu’ala. Llugar arriba, eiras de Sant’Amaru, llugar abaixu, eigreija. Pu l’air qu’habie, alla lu llebémus, you puxandu pu’lus curdones. Nun sei se cumpri biên al miu traballu que yêra d’eiquilibra’l Pendon puxandu pu’las cuôrdas, mas alla spurmentei y gustei d’ir a’l lladu d’aqueste simblu dal nuôssu llugar. Pus miu abo y miu tiu-abo d’eiqui, yêran homes fuôrtes que tamiên lu lleborun quandu yêran nuôvus. Y fui purreiru, y cun muitu praźer pra mi lleba-lu cun Oscar.

Nu altu de Sant’Amaru inda fizu biên air. Mas al Pendon, atadu d’ũ ouliveira, alla veilaba, lluitandu pu’la vida nuôva que’l démus !

 Pendon y Pendonéta pu'la purmeira véç an Sant'Amaru !!!

 

Fiêstas de Cicuiru

Ala ! Las fiêstas de Cicuiru ya ampéçan llougu a la nuite. Purmeiru tenerémus la céna y açpuis muźica cu’lus Molineras. Ya mañana habera missa (c'ũa suspréźa) y a la nuite NV3. A partir de la méya nuite ũa moça que Dius sabe alla d'onde ven mas que ven a cantar, issu si y que se chama Teresa Carvalho stara tamiên cu nos.

Bon, de restu, la mellor fiêsta solu se puôde fazer cun aquestes fulanus qu'eiqui stan y ya ampéça llougu a la nuite !

Un die storicu an Miranda !

Al sabadu 11 de Juliu fui un die storicu pra Miranda. Ajuntorun-se eilli, pu’la purmeira véç, to’lus pendones de las Tiêrras de Miranda y inda mas d’alguns de las Tiêrras de Sayagu, Aliste y Llion !

 Oscar na viêspra purparandu'l pendon cun tiu Muizés y Alcides

Fui un die storicu pra Miranda, purque scalla pu’la purmeira véç, antrorun pendones de Llion n’aquessa cidade purtuéźa ! Y pur outru lladu purque fui la purmeira véç que s’ajuntaban tantus pendones an Purtual ! Fui ũa couźa méźmu mi guapa que gustariêmus de turnar a ver. Y fica claru qu’agora tocamus a nos d’ir a Llion cu’lus nuôssus pendones !

                           Pendones dal Prainu (retratu associaçon de pendones dal Reinu de Llion)

Mas agora deixai-me que vus cunte cume yê qu’aquesse die tan ampurtante viênu a aparcer. Al renacimiêntu dals pendones an Miranda ampeçou n’ũa tarde de Mayu de 2011. Staban Tere y Ricardo de passéyu pur Cicuiru y pedirun-me s’habie pendon an Cicuiru. You claru, nu’l sabie. Mas mie mai, que l’habie vidu ũa véç quandu yêra pequeiña, si’l parecie agora qu’habie dalgu assi. Fumus perguntandu a la gente de Cicuiru y pur fin si soubimus qu’houbu y qu’inda hai pendon an Cicuiru. N’aquesse die si que fiquémus cuntentus y Ricardo y Tere tamiên ficorun cuntentus y susprendidus cu’la çcubiêrta qu’habiên feitu !

                        Pendones de Llion (retratu associaçon de pendones dal Reinu de Llion)

Al pendon de Cicuiru staba arrecadadu baixu las reliquias de San Juan. Yêra tiu Muizés que trataba d’issu. Aton falei cu’él y fui assi qu’uns diês açpuis turnémus a saca’l pendon.

 

 

Tiu Muizés cu'l pendon an 2011 quandu'l turnémus a sacar

A partir d’ende, tiu Muizés pensou que serie mellor turnar a saca-lu pra que la gente saba d’él. Y assi se fizu. Purparou ũa vara nuôva y’l pendon fui sacadu pa’l sagradu to’lus añus de 2011 para aca, nu die de San Juan. Issu permitiu ver cume tenie que ser la vara pra que nun partisse cu l’air fuôrte que pur eiqui hai a la vézes.

Tiu Muizés fazie las varas, y Oscar yêra’l que punie’l pendon nu sagradu. Y alla iba él, mexendu-se pu’lus aires ! Que purreiru !

 Pendon llionés mi grande (retratu associaçon de pendones dal Reinu de Llion)

Mas ũa pergunta inda mus ficaba sin respuôsta. Y lus outrus llugares tamiên ténen pendones ? Scalla somus nos lus unicus ! A final nun yêramus lus unicus cu’l pendon, y inda biên ! Issu fui Alcides que’l demustrou n’ũ ambestigaçon qu’ampeçou ya l’impassadu. Y nistanticu achou d’outrus pendones y soubo d’outrus ya hoije zaparcidus. Fui ende ũa grande çcubiêrta pra nos todus. Purque lus pendones, ya staban todus squecidus ne las arcas de las eigreijas dals nuôssus llugares ! A nun ser scalla al pendon de San Juan de las Arribas, pu’l ménus lus nuôssus de la Raya staban squecidicus !

Tenendus aquessa çcubiêrta an manus, Alcides cuntatou l’associaçon de lus pendones dal Reinu de Llion y fui aton assi que s’urganizou aquesse die tan purreiru.

Parte dals pendones dal Prainu

Pus agora ya sabeis cume fui todu. Tengu que vus dezir que’l nuôssu pendon parecie’l mas altu carachu ! Cume tubimus que l’amarrar pra passar an baixu lus filus eilétricus nas rugas de Miranda !

Agora, quéda-me eiqui a dezir oubrigadu a Ricardo, Tere, tiu Muizés, Alcides, Oscar, Mariu, Paula, tiu Ribeiru y lus outrus moçus y ménus moçus qu’aparecirun naquesse die de fiêsta para ajudar a lleba’l pendon y la pendonéta pu’las rugas arriba de la cidade !

Pur fin deixu-vus eiqui dalgũas paiginas onde pudereis ver mas retratus y vidius d'aqueste fantasticu die :

http://pendonesdelreinodeleon.org/gallery/miranda-do-douro-11072015-pendones-alantre-la-mesma-tierra-hermanamiento-de-pendones-del-reino-de-leon/

https://www.youtube.com/watch?v=B3rPZhnfStE

http://www.diariodeleon.es/noticias/leonalsol/viejas-regiones-reino-unen_993292.html?fb_action_ids=10206968885081745&fb_action_types=og.likes

Un die, ũa frole (7) : yêrba la rata

La yêrba la rata yêra ũa planta que la gente punie a'l pie las caźas pra fazer fugir lus ratus cu'l cheiru que ten. Pra mi, yê ũa planta mi straña purque yê tudica verde y quaisque nun se çtinguen las froles de las fuôllas cume pudeis ver aende nu retratu que vus pongu.

Al nome latin de la planta yê Euphorbia lathyris. Aquesse eiźemplu de planta achei-lu an frente la nuôssa antigua caźa las batatas. Cumequiêra que furun lus mius abos qu'eilli las sumiyorun.